Link til skanna dokument

Kvart år vert skattelistene lagt ut offentleg, og kvart år dukkar den same diskusjonen opp kring om dette er riktig eller ikkje, og mange ønskjer seg attende til andre tider. Men var det så mykje betre før i gamle dagar? Historikar Arne Haugen ved Universitetet i Bergen fortel at ein på 1800-talet nokre stader fekk lest opp skattelistene på torget, foran kyrkja eller andre utropsstader. I tillegg kunne folk som var tilstades vere med på å auke skatten til seg sjølv og andre der og då! Dette sparte myndighetene for porto, dessutan auka det skatteinngongen av di ordninga gav folk høve til å protestere mot feil.

 

I vår fekk Fjell kulturminnelag innlevert nokre dokument frå slektningar av lensmannen på Fjell, og blant desse låg «Ligningsprotokoll, Fjelds Herred» for åra 1886-1889. Her vert skattepliktige i Fjell kommune på den tida sett i riktig skatteklasse, antatt inntekt og formue er notert, skattbar del av inntekt, og samla beløp av utlikna skatt er rekna ut. Namn og bustad på skatteytar er skrive ned, og jamvel klagesakane er nemnd – nokre med namn, og nokre utan.

Dei innleverte protokollane viser korleis likningsmyndigheitene arbeidde, kva slag skattøre som var bestemt, oftast kva satsar som vart nytta for å fastsette inntekt for ulike grupper skattytarar. Talloppgåvene seier ein del om dei sosiale tilhøva i kommunen, med fordelingen av inntekt mellom skattytarane. Materialet bør soleis vere ei god kjelde til kunnskap om sosiale tilhøve på den tida. (Kjelde: Arne Haugen).

Samlingsstad for «Ligningskomiteen» er i desse åra i ei stove på Fjell – truleg i stova til lensmannen, Peder Christophersen Lie (1832-1912). Dei som i desse åra gjekk att som medlemmer av komiteen var: Mathias Nordahl, Grim Hansen Haganes, Mons Nilsen Nybø, Mikkel O. Eide, H. Nilsen Syltøy, H. H. S. Lie, Anders O. Foldenes, Nils Hansen Algerøen, Mons N. Arefjord, P. A. Knapskoug, Lars Larsen Skoge, Endre Ekerhovd, Ivar Ågotnæs, Christoffer Langeland og Lars J. Trengereid. 

I tillegg til dette vert og ein del verksemder taksert i denne protokollen: Nordviks Kvernbrug, Peder Nilsen Næsses Salteri, Landhandler Garmannes Salteri, Anders Nilsens Salteri, Gjertrud Sjursdotter Skåleviks Salteri, Erik Skåleviks Kvernbrug, Lars A. Skåleviks Kvernbrug, Mikkel M. Landros Salteri, Landhandler Langelands Salteri, Knut Olsens Salteri på Ågotnes, Fjereides Kvernbrug, Mathias Olsens Salteri på Kobbeltvedt, Anders B. Morlands Kvernbrug, Mølejer Larsens Møllebrug, Kobbeltvedts Opsideri Salteri, og Møljer B. Magnussens Møllebrug på Knarrevik.

Etter kvar skatteliste ligg det og føre ein del klagesakar, anten nummerert utan namn, eller nummerert med namn. Men som oftast vart ikkje klagane høyrt, slik som i dette tilfellet:

«Kommitionen avtager fremdeles, at klageren maa betale den Skat, der er paalagt, da hun har Indtægter af Platsen og desuden med sine tjenere fortjenste ved Sjøen. At klageren er helseløs, har Kommitionen taget i betragtning, idet den har fritaget en af hendes døtre for at betale Skat»  

Utrekningsmal fastsett i 1886:

1 ku = Kr. 50,-

1 får = Kr. 2,-

1 tønne havre = Kr. 8,-

1 tønne poteter = Kr. 7,-

Husly og ved = Frå Kr. 60,- til 800,-

Det vi veit frå sakspapir frå heradsstyremøta i åra før dette og under, er at kommunen har hatt ei vanskeleg økonomisk tid. Eit døme på dette er at kyrkja, i frå 1883-1890 ikkje fekk auka si stønad ei einaste krone. (Kjelde: Bygdesoge for Fjell 1970).

I 1886 er det

725 personar i kl. 1
275 personar i kl. 2
64   personar i kl. 3
2     personar i kl. 4

Altså var det 1066 skattepliktige personar i Fjell Herred i 1886

ANTALL SKATTEYTARAR I KVAR SKATTEKLASSE BYGDEVIS I 1886

STAD	SKATTEKLASSE 1	SKATTEKLASSE 2	SKATTEKLASSE 3	SKATTEKLASSE 4
TRENGEREID	2	2	3
KALLESTAD	11	8	1
EKREN	4	2
NORDVIK	16	3	1
BRATTEN		1
NESSE	19	4
ÅSE	10	2
SKOGE	16	4	1
MØVIK	8	5	1
SKÅLEVIK	11	3
SYLTØY	13	5
LØNO	7	4	1
HITSØY	11	3	1
LOKØY	13	7	3	1
LINEVIK	2	1
LANGØY	9	5
SEKKINGSTAD	16	9
SKORPEN	2
ALGERØY	16	15	2
DYRØY	5	1	1
EIDE	16	8	1
KÅRTVEIT	11	2	1
LAUVIG	1
POLLEN	2		1
ANGELTVEIT	12	5	2
LANDRO	47	12	1
SOLSVIK	20	8	4
VINDENES	16	7
ÅGOTNES	26	7	3
SPJELD	16	9	1
FJÆREIDE	7	7	1
KNAPPSKOG	17	8	2
GEITANGER	7	4	2
MORLANDSTØ	5	2	1
MORLAND	7	1	4
KOLLTVEIT	37	8	3
BILDØY	16	4	1
STRAUME	14	2		1
FOLDNES	27	3	3
VÅGE	13	4	2
FLØITE	1	1
ANGLEVIK	3	1	1
RENNEDAL	2
KNARREVIK	8	2
VALEN	3	2	1
AREFJORD	11	5	1
HØGØEN	2
HESTHOLMEN		1
BRATTHOLMEN	4	2
SNEKKEVIK	13	5	1
GAVLEN	9	2
STOREVIK		1
EBBESVIK	4	5
N. EKERHOVD	13	4	1
S. EKERHOVD	19	7	1
(TIL SAMAN EKERHOVD)	(32)	(11)	(2)
STENSUNDHOLM(?)		1
N. BJORØY	18	7	2
S. BJORØY	6	1	1
(TILSAMAN BJORØY)	(24)	(8)	(3)
N. LIE	9	5	1
S. LIE	5	2
(TILSAMAN LIE)	(14)	(7)	(1)
HAGANES	12	3
TELLNES	10	6	1
DALE	11	3
DALSEIDE	2	3
TVEITA	3	2
ULVESETH	11	6	1
FJELL	10	5	1
MIDTFJELLE	3	3	1
NOREFJELLE	6		3
SOLHEIM	4
GROVHUS		1
NYBØ	2	1
BLOMMEN	1
(TILSAMAN FJELL)	(26)	(10)	(6)
FJELL HERRED	725	275	64	2

Samla skatteinntekter for Fjell Herred:

1886:Kr. 233.600,-

1887:Kr. 254.239,-

1888:Kr. 217.060,-

Under følgjer eit tilfeldig utval av skatteytarar frå gardane Solsvik, Haganes, Foldnes og Ulveseth. Her følgjer vi tre personar frå kvar gard gjennom åra 1886-1888 (1889):

SOLSVIK:

Marta Olsdatter	FORMUE	INNTEKT	SKATTEKLASSE
1886	800	160	1
1887	200	160	1
1888	-	-	-

 

Andreas Ingebrigtsen	FORMUE	INNTEKT	SKATTEKLASSE
1886	800	200	1
1887	200	250	1
1888	200	400	1

·         Eit visst tap av formue

Bastian Scelderup	FORMUE	INNTEKT	SKATTEKLASSE
1886	800	150	1
1887	-	-	-
1888	-	-	-

·         Mogleg han har arbeidd på Solsvik – han er ikkje å finne nokonstad elles i Norge heller

HAGANES:

Britha Mikkelsdatter	FORMUE	INNTEKT	SKATTEKLASSE
1886	800	160	1
1887	-	-	-
1888	100	130	1
1889	-	-	-

 

Grim Hansen	FORMUE	INNTEKT	SKATTEKLASSE
1886	200	400	2
1887	200	400	3
1888	100	370	3
1889	100	400	2

 

Daniel Danielsen	FORMUE	INNTEKT	SKATTEKLASSE
1886	800	160	1
1887	200	300	1
1888	400	250	1
1889	200	500	1

 

FOLDNES:

Anders Nilsen	FORMUE	INNTEKT	SKATTEKLASSE
1886	2400	300	1
1887	2400	300	1
1888	2400	300	1

 

Marta Hansdatter	FORMUE	INNTEKT	SKATTEKLASSE
1886	800	270	1
1887	800	200	1
1888	600	200	1

 

Engel Nilsen	FORMUE	INNTEKT	SKATTEKLASSE
1886	3400	800	3
1887	2000	900	1
1888	2200	800	3

 

ULVESETH:

Ole Larsen	FORMUE	INNTEKT	SKATTEKLASSE
1886	200	250	1
1887	100	300	1
1888	-	-	-
1889	-	-	-

 

Kristi Johannesdatter	FORMUE	INNTEKT	SKATTEKLASSE
1886	300	150	1
1887	-	-	-
1888	-	-	-
1889	-	-	-

 

Marta Nilsdatter	FORMUE	INNTEKT	SKATTEKLASSE
1886	600	150	1
1887	400	150	1
1888	400	150	1
1889	400	120	1

Formuetoppen

1886:

Sokneprest Wilhelm Koren hadde ein formue Kr. 4000,-,

og inntekt på Kr. 2000,-

1887:

Johan Jørgen Langeland, Solsvik (1812-1888)

Han kalla seg vanlegvis berre Jørgen Langeland. Landhandlar og salteri.

Den store og kjende Krohn-familien kjøpte Solsvik i 1789 frå familien Wallace frå Skottland, og i 1813 overtok den etterkvart særs profilerte Dankert D. Krohn handelsstaden. Med overtakinga følgde og ein handelsstyrar, nemleg Jens Jensen Langeland som kom frå Langeland i Nordfjord. Jens kjøpte Solsvik frå Krohn i 1827, men døydde diverre alt i 1830. Sonen, Johan Jørgen Langeland vart då den som tok over verksemda, men ikkje før i 1848. Saman med kona Malene Torjursdotter frå Misje dreiv han verksemda fram til 1888 (Kjelde: Kjell Terje Dåvøy i: Havstrilen 2007).

I skattelista frå 1888 står det dødsbo etter Johan Jørgen sitt namn, og skattelista for Lokøy er diverre tapt for 1889. Langeland døydde 22. mai 1888.

Hans Johan Wilhelm Juuhl, Brattholmen (1839-1888)

Ordførar i Fjell frå 1868-1887). Slekta til Hans Johan Wilhelm Juuhl var knytt til Knarrvika og Brattholmen på austsida av Litlesotrai Fjell kommune. Bestefaren Anders Magnussen (1775-1846) kjøpte Knarrevika i 1838 og starta opp kornmølla der. Tre generasjonar av familien Magnussen dreiv denne industriverksemda fram til tidleg på 1900-talet.

Dottera til Anders Magnussen, Engel Karine (1813-1892) vart gift med Johan Vilhelm Juuhl (1794-1868), som kjøpte Brattholmen i 1844. Her slo familien Juuhl seg til som gjestgjevarar og handelsfolk.

Engel Karine og Johan Vilhelm fekk sonen Hans Johan. Han var ein dominerande figur i Fjell frå han overtok som gjestgjevar og handelsmann i Brattholmen i 1862. Han var aktiv i samfunnslivet, og hadde mellom anna vervet som ordførar i kommunen frå 1868 til 1887. Han gifta seg med Johanna (Hanna) Berntine Bjelland (1841-1932) og dei fekk fire søner: Johan C. W. (1866), Harald (1872), Hjalmar (1877) og Rikhard (1885). Ved folketeljinga i 1875 er familien registrert som busette i Brattholmen. Mor til Hans Johan Wilhelm og tre tenarar er også nemnde i hushaldet. Johan Christian Walhammer Juuhl vart seinare kjend som journalist og forfattar. Han skreiv t.d. bøkene Havstrilen og Kvalsryggen, som beskriv livet strilene hadde på den tida. i dag er han i stor grad gløymt, men for dei som er interesserte i historia til den ytste delen av strilelandet og folket der, er bøkene hans vel verdt å henta fram att.

Firmaet vart drive vidare under det gamle namnet, H. J. W. Juuhl. Johan tok over styringa av forretninga, truleg saman med mora. I februar 1890 brann den gamle hovudbygningen i Brattholmen, men Juuhl-familien bygde eit nytt, i sveitserstil, som stod ferdig året etter.

Ved folketeljinga i 1891 vart familien Juuhl registrerte som busette på Klosteret i Bergen. Her budde enkja Johanna Berntine med dei fire sønene. Johan vart nemnt som «Bestyrer i Kjøbmandsforretning Brændevinforretning».

I 1894 gjekk forretninga konkurs. Johan greidde å kjøpa eigedomen attende, men sat berre ei kort stund med denne. Frå 1895 var både hus, eigedom og forretning i Brattholmen på framande hender. (Kjelde: Wikipedia)

I 1887 har Juuhl fått seg bygd eit skip med tanke på å traffikkere vestsida av Sotra og søndre del av Herdla. I 1888 vert det gjort framlegg i kommunestyret om tilskot til ein stabil dampskipsfart, og Fjell Herad teikner seg for 300 aksjar i Sotra og Herdla Dampskipsselskap under føresetnad at dampskipet S/S Lyngdal vert kjøpt av Fjell, Sund og Herdla. Dokument kring S/S Lyngdal er kome Fjell kulturminnelag i hende vil bli lagt ut etterkvart.

Pål Pålsson Bildøy (1835-1914)

Står oppført som fiskar i folketeljinga frå 1875.

På Bildøyna har det vore mange relativt velståande folk gjennom tidene. Pål Pålsson tilhøyrde ei av slektene som gjennom fleire generasjonar hadde ganske store formuar, samanlikna med andre folk i Fjell.

Både på far- og morssida stamma Pål frå lensmannen Anders Hansson (f. ca. 1632, d. ca. 1708), som budde på Bildøyna. Anders var ein av dei store jordeigarane i Fjell, og la nok ein del av grunnlaget for rikdomen til etterslekta. Sonesonen til lensmannen (og tippoldefar til Pål), Anders Nilsson, vart i samband med ekstraskattbetalinga i 1743/44 nemnt som den bonden i Fjell med størst formue, og i samband med ekstraskattbetalinga i 1767 var Anders mellom dei mest velståande i Fjell. (På s. 272 i band IV av bygdeboka står det om det rike skiftet etter Anders.) Sonen, Ola Andersson (oldefar til Pål), var i 1789 ein av dei to som betalte mest skatt i Fjell sokn.

Våningshuset til Pål Pålsson på Bildøyna vart kalla for Storstova.

Så Pål var nok meir enn ein vanleg fiskar, men samstundes var det fisket som gav folket på Bildøyna mykje av inntektene. (Kjelde: Halvor Skurtveit).

Den 25. juli 1889 vart ordføraren pålagd å søkja styresmaktene om løyve til frå 1. januar 1890 å halde tingmøta på Bildøy - hos Pål Pålsen - då det var lettare for tingmennene å ta seg fram til Bildøy, og betre lokaler og rimeligare leiga enn i Brattholmen. 

Kristoffer Johan Garmann Lokøy (1847-1893)

Kristoffer var son til David Brunchorst Garmann frå Osterøy, som i 1865 kjøpte den gamle handelsverksemda på Lokøy. Davi busette seg på Lokøy året etter, saman med kone og born. Kristoffer tok over drifta i 1872, og gifta seg etterkvart med Eleonora Langeland, dotter til Johan Jørgen Langeland. På den måten var dei to største handelsfamiliane knytt saman. Kristoffer var ein gjengangar både på formuetoppen og inntektstoppen.

I Det Norske Næringsliv – Hordaland Fylkesleksikon frå 1952 kan vi lese dette om den vidare drifta av handelsstaden:

Kristoffer Garmann, Landhandel, Storesund. Han overtok forretninga etter si mor, enkefru E. Garmann. Det vart omsett kolonial, manufaktur, skotøy, steintøy og liknande. Alle varar vart omsett kun til detaljistar på staden. Storleiken på forretninga var 30 kvm, og det var eit lyst og lett lokale på eige eigedom. Årsomsettinga er ca. 40 000,- og kapitalen kr. 25 000,-. Det var to personar tilsett i 1952.

Henta frå Det Norske Næringsliv – Hordaland Fylkesleksikon frå 1952

Wilhelm Frimann Koren, Fjell (1842-1913) 

Wilhelm var fødd i Selje 21. februar 1842. Han overtok Fjell den 1. juli 1880. Reiste allereie same år til Palestina og gav i 1882 ut ei bok om turen «Reiseindtryk og skildringer frå det hellige land», og var i tillegg til denne boka ein flittig og talentfull skribent med publiserte innlegg, artiklar, prosa og poesi. I «Digte og Sange» har Wilhelm eit tillegg av ei brevveksling han hadde som 15-års gut hadde med forfattaren H. C. Andersen. Wilhelm skal ha vore høgt ansett som forkynnar i Fjell, og har altså hatt ein dugande løn for sitt arbeid i si tid. (Kjelde: Fjell bygdebok 1970)

For kopi av skattelistene - kontakt oss!